Fotografia – reklama – prawo

Just another WordPress.com site

Rozwód a… wizerunek

Wniosek o wydanie paszportu, wybór szkoły, wybór sposobu leczenia dziecka – w przypadku burzliwego rozwodu wszystkie te kwestie mogą stać się (i stają się) polem walki pomiędzy zwaśnionymi małżonkami.

Konflikt ten jak najbardziej może się przenieść też na sferę wizerunku dziecka – w końcu uprawnieniem rodziców jest wyrażanie (lub nie) zgody na jego wykorzystanie.

Co to oznacza dla postronnego fotografa lub wydawcy, który pragnąłby opublikować wizerunek dziecka i ma zgodę jednego z rodziców?

Odpowiedzi na to pytanie udzielił Sąd Apelacyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 września 2013 roku (I ACa 378/13):

Nie można zarzucić stronie pozwanej bezprawnego wykorzystania wizerunku powoda, skoro dysponowała ona zgodą matki dziecka, sprawującej nad nim bezpośrednią opiekę, na udział syna w obu sesjach zdjęciowych realizowanych dla strony pozwanej oraz zgodą na wykorzystanie wizerunku syna. W świetle treści art. 98 § 1 KRO, zgoda matki była ważna i skuteczna, zatem sprzeciw ojca, zgłoszony po zrealizowaniu obu sesji, nie mógł wywołać skutku w postaci cofnięcia tej zgody. Za udział w sesjach i wykorzystanie wizerunku powód otrzymał stosowne wynagrodzenie, zgodne z umową, zatem – jak słusznie wywiódł Sąd Okręgowy – przyjęcie wynagrodzenia dodatkowo czyniło bezzasadnym zarzut bezprawności działania strony pozwanej (art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Po sprzeciwie ojca dziecka, strona pozwana ostatecznie wycofała zdjęcia z wizerunkiem powoda ze swoich stron internetowych i w tym zakresie powód cofnął powództwo. Wobec treści powołanego wyżej art. 98 § 1 KRO, nie należało do obowiązków strony pozwanej zabieganie o zgodę ojca na udział dziecka w sesjach zdjęciowych i wykorzystanie jego wizerunku, po uzyskaniu zgody matki.

Podsumowując:

  • Osoba chcąca rozpowszechniać wizerunek dziecka nie ma obowiązku uzyskania zgody obojga rodziców, wystarczy jeśli udzieli jej jedno z nich.
  • W przypadku gdyby rodzice przedstawili sprzeczne stanowisko – do wyrażenia zgody nie dochodzi.
  • Sprzeciw jednego rodzica wyrażony po zawarciu umowy dotyczącej korzystania z wizerunku nie przekreśla skutków tej umowy (chociaż rodzic, dopóki dysponuje władzą rodzicielską, może wypowiedzieć umowę zawartą przez drugiego rodzica).

Wydaje się proste i jasne.

Niestety nie zawsze tak jest. W kolejnym wpisie pokażę przykład sytuacji, w której te reguły okazały się niewystarczające.

Wyraźna zgoda

Dobrym przykładem tego, jakie są granice udzielenia zgody na korzystanie z wizerunku, jest sprawa, która była rozpoznawana przez Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 14 grudnia 2012 roku (I ACa 839/12).

W sprawie tej powódka pozująca do zdjęcia wyraziła zgodę (ustnie) na jego wykorzystanie na stronie internetowej stowarzyszenia promującego hodowlę fretek. Jakiś czas później powódka odkryła, że zdjęcie zostało także wykorzystane na okładce miesięcznika. Cel wykorzystania był podobny. 

Do jakich wniosków doszedł sąd?

zgody na publikację wizerunku nie domniemywa się. Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 04.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (…) rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej

Powódka nie miała obowiązku czynienia wyraźnego zastrzeżenia, iż nie wyraża zgody na publikację wizerunku w prasie, skoro udzieliła zgody na publikację w określonym miejscu ( na stronach internetowych Stowarzyszenia) a zakres tej zgody nie budził wątpliwości podmiotów zainteresowanych. Brak zastrzeżenia nie jest równoznaczny z wyrażeniem zgody i osoby chcące wykorzystać cudzy wizerunek nie mogą poprzestać na braku zastrzeżeń osoby fotografowanej w sytuacji, gdy nie ujawniła ona wyraźnej zgody na określoną formę publikacji.

Podsumowując – jeśli osoba pozująca wyraziła zgodę na to, żeby jej wizerunek był wykorzystany w określony sposób, nie musiała dodatkowo zastrzegać, że nie może on być wykorzystywany w inny sposób.

Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że wykorzystanie wizerunku służyło w obu przypadkach tym samym celom i ze względu na to obniżył wysokość zasądzonego zadośćuczynienia, jednakże samo naruszenie prawa do wizerunku zostało stwierdzone w sposób niewątpliwy.

Zakres zgody na korzystanie z wizerunku

Rozpowszechnianie czyjegoś wizerunku wymaga zgody tej osoby – to zasada ogólna, która w teorii nie powinna budzić większych wątpliwości.

A jak jest w praktyce?

Z doświadczenia mogę powiedzieć, że różnie, ale najczęściej daleko od ideału. Z grubsza większość przypadków, z którymi mam do czynienia, da się zakwalifikować do jednej z czterech sytuacji.

Pierwsza sytuacja – to całkowity brak refleksji. Ktoś znajduje zdjęcie w internecie, używa go jako swojego awatara, przerabia i wykorzystuje jako element mema, umieszcza na stronie internetowej etc. etc. Ta grupa globalnie jest prawdopodobnie największa, niemniej przypuszczalnie ma też najmniejsze znaczenie, większość naruszeń jest tu zupełnie drobna i ma niewielką wartość komercyjną.

Druga sytuacja jest w praktyce o wiele poważniejsza – zgody nie ma, ale równocześnie między stronami istnieje jakaś relacja, która (przynajmniej w oczach jednego z zainteresowanych) uzasadnia korzystanie z wizerunku. To problem z którym regularnie mam do czynienia w sytuacjach pracodawca-pracownik. Pracodawca wykonuje (niekoniecznie osobiście) zdjęcie pracownika, a następnie (bez zgody) wykorzystuje je na plakatach, w publikacjach prasowych czy w internecie. Można tu zauważyć, że sporo pracodawców dość swobodnie podchodzi do kwestii wizerunku pracowników, czy nawet byłych pracowników, uważając, że sam fakt zatrudnienia kogoś daje prawo do korzystania z jego lub jej wizerunku (a tak nie jest).

Trzecia jest nieco podobna – tu zgoda jest udzielona, ale dotyczy konkretnych działań. Ktoś wyraził zgodę na zdjęcia do firmowego folderu albo reklamy w prasie? Skoro już zostało zrobione, szkoda żeby się marnowało – można je wykorzystać i na billboardzie, prawda? (Oczywiście nieprawda). Skoro została udzielona zgoda do wykorzystania zdjęcia w pojedynczym artykule, można tez go użyć w serii publikacji? (Również nieprawda).

Czwarta grupa sytuacji obejmuje te przypadki, w których zdjęcia są wykorzystywane na podstawie i w granicach udzielonej zgody i żadna ze stron nie narusza poczynionych ustaleń. Oczywiście to też nie zawsze jest oczywiste i granica między działaniem zgodnym z umową, a działaniem naruszającym tę umowę bywa płynna. Zakres udzielonej zgody może być różnie interpretowany przez każdą ze stron. Zgodna współpraca może być przestać być taka idealna ze względu na konflikty personalne, czy opóźnienia w płatnościach.

Sytuacje, w których nie ma zgody (ale istnieje między stronami jakaś relacja), ewentualnie zgoda jest udzielona, ale zostaje przekroczona (czyli grupy druga i trzecia) są źródłem największej liczby sporów i mają największą szansę na znalezienie finału w sądzie.

O czym należy pamiętać?

  1. (O ile nie zachodzi jeden z wyjątków) zgoda zainteresowanego jest niezbędna do korzystania z wizerunku.
  2. Zgoda powinna być konkretna i jednoznaczna. To leży w interesie obu stron – z jednej strony zabezpiecza osobę fotografowaną przed tym, że wizerunek będzie wykorzystywany bez ograniczeń; z drugiej daje korzystającemu pewność, co może zrobić z daną fotografią czy filmem. Zgoda, którą należy domniemywać, albo której zakres jest niejasny – stanowi idealną pożywkę sposób, roszczeń i pretensji (a czasem poważnych problemów).
  3. Zgoda nie musi mieć określonej formy – może być wyrażona równie dobrze ustnie; ale w praktyce warto mieć ją w jakiś sposób utrwaloną, bo inaczej udowodnienie, że została udzielona może się okazać bardzo trudne.

Wizerunek z przeszłości

W wyroku dotyczącym zdjęć klasowych, o którym pisałem ostatnio pojawił się jeszcze jeden ciekawy wątek.

Mianowicie sąd rozważał kwestię dotyczącą tego, czy w ogóle można mówić o rozpoznawalności wizerunku, w sytuacji, gdy jest to wizerunek sprzed wielu lat Innymi słowy – problem dotyczył tego, czy osoba dorosła może dochodzić ochrony swojego wizerunku utrwalonego w czasie, gdy była dzieckiem.

Również tutaj Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości – uznając, że Wymóg rozpoznawalności należy wiązać wyłącznie z formą przedstawienia danej osoby, a więc taką, która pozwala na ustalenie osobistych cech danej osoby w chwili sporządzania fotografii. Niewątpliwe tzw. zdjęcia klasowe miały na celu utrwalenie wizerunku uczniów w sposób rozpoznawalny, widoczne są twarze każdego dziecka, obraz jest wyraźny, a tym samym przedstawienie powoda gwarantuje jego rozpoznawalność[1]. (Warto jednak podkreślić, że w tej konkretnej sprawie wystąpiła rozbieżność – Sąd Okręgowy, który rozpoznawał ją w pierwszej instancji przyjął bowiem pogląd przeciwny, uznając że osoba dorosła nie może dochodzić ochrony swojego wizerunku utrwalonego w czasie, gdy była dzieckiem – przy czym pogląd ten jest raczej kontrowersyjny i odosobniony).


[1] Wyrok z dnia 30 stycznia 2014 roku, sygn. akt ACa 1452/13

Zdjęcia klasowe

Nie każdy lubi być fotografowany.

Równocześnie jednak nasz wizerunek jest utrwalany dziesiątki, setki czy nawet tysiące razy każdego tygodnia, miesiąca i roku – na nagraniach monitoringu (w miejscu pracy, w sklepie, na ulicy); na fotografiach turystów, którym przypadkowo weszliśmy w kadr; w tle czyjegoś selfie; etc. etc.

Większość z tych nagrań, czy fotografii nigdy nie ujrzy światła dziennego, a nawet jeśli są publikowane i zaczną krążyć gdzieś w bezkresie internetu – najczęściej się o tym nie dowiadujemy, zwłaszcza jeśli zdjęcie wykonała osoba mieszkająca na drugim końcu świata. Oczywiście inaczej przedstawia się sytuacja, jeśli wizerunek jest wykorzystany przez kogoś z bliższego otoczenia – znajomego, członka rodziny, pracodawcę, byłego szefa. W takim przypadku ryzyko tego, że dojdzie do konfliktu, który może zakończyć się nawet w sądzie znacząco wzrasta.

Gdy mowa o zdjęciach, które regularnie znajdują się w rękach dawnych znajomych, jest kategoria zdjęć, którą niemal każdy ma w swoim „portfolio” – wszelkiego rodzaju zdjęcia klasowe.

Jak wygląda możliwość wykorzystywania takich zdjęć i ich publikowania?

Zasadniczo rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby, która jest na nim przedstawiona (art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Jeden z wyjątków od tej zasady dotyczy wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół większej całości, takiej jak „zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza”.

Czy grupa uczniów uwieczniona na zdjęciu klasowym jest „zgromadzeniem”?

Intuicyjna odpowiedź brzmi „tak”. W końcu istotą i celem takiego zdjęcia jest uwiecznienie grupy, a nie poszczególnych jej członków.

Do takiego samego wniosku doszedł Sąd Apelacyjny we Wrocławiu[1]: Wskazać jednak należy, że ustawodawca nie definiuje pojęcia zgromadzenia ani imprezy publicznej. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, co jednak nie pozbawia tego przepisu otwartego charakteru. Termin „zgromadzenie” jest nieostry, dopuszczalne jest objęcie nim każdej, większej, publicznej grupy ludzi. W literaturze wskazuje się, że zgromadzeniem jest publiczna grupa ludzi, niezwiązanych ze sobą więzami rodzinnymi lub osobistymi. Wielkość tej grupy nie ma znaczenia (…) zdjęcia klasowe, (…) utrwalają pewne zgromadzenie, w skład którego wchodzą osoby uczęszczające do tej samej klasy, a przy tym wizerunek każdego z uczniów ma ten charakter, iż stanowi jedynie element akcesoryjny, którego usunięcie nie zmieniło by ani przedmiotu, ani charakteru przedstawienia.

Jak widać – kwestia potraktowania zdjęć klasowych, jako zdjęć, na których każdy z uczniów stanowi jedynie element zgromadzenia, nie wzbudziła większych wątpliwości sądu.


[1] Wyrok z dnia 30 stycznia 2014 roku, sygn. akt ACa 1452/13

Wizerunek a prawa autorskie

Pewnym truizmem jest stwierdzenie, że każda sprawa jaką zajmuje się prawnik jest w pewnym sensie unikatowa – nawet w zupełnie prostych i teoretycznie powtarzalnych stanach faktycznych zdarzają się istotne różnice.

Odmienne sformułowania użyte w dwóch bardzo podobnych do siebie umowach mogą się przekładać na bardzo różne rezultaty stosowania tych umów. To, czy są świadkowie, którzy mogą potwierdzić poczynione ustnie ustalenia, albo sposób realizacji umowy, może przesądzić o tym, czy dane roszczenie będzie łatwe do wykazania, czy też praktycznie niemożliwe. Niedbale wypisany przez strony świstek może zmienić wymowę kilku segregatorów dokumentów, podobnie jeden e-mail zawierający kilka słów za dużo w wielomiesięcznej korespondencji. Etc. etc. – zawsze znajdzie się coś, co odróżnia dwie pozornie identyczne sprawy.

Są jednak też problemy, które powracają z niezwykłą wprost regularnością. Jednym z nich jest przekonanie że osoba, której wizerunek znajduje się na fotografii, ma prawo do dysponowania tą fotografią. Jest to pogląd, który pojawia się dość często – spotykałem się z takim przekonaniem tak u modelek i modeli pozujących zawodowo, jak i amatorsko, ale też w przypadku osób, których wizerunek został uwieczniony w związku z wykonywanymi przez nich zajęciami.

Jest on równocześnie całkowicie błędny. Uprawnienia osoby, której wizerunek został uwieczniony mają charakter zakazowy, . Jeśli nie zachodzą przesłanki określone w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, rozpowszechnianie wizerunku wymaga zgody osoby, której wizerunek dotyczy – osoba ta nie zyskuje natomiast żadnych dodatkowych uprawnień.

Oznacza to, że (z wyjątkami, o których była mowa) osoba uwieczniona na fotografii może zakazać rozpowszechniania z tej fotografii, ale sama nie może jej rozpowszechniać – o ile nie będzie równocześnie dysponować prawami autorskimi, albo licencją na korzystanie z praw autorskich.

Podsumowując – rozpowszechnianie fotografii przedstawiającej człowieka wymaga zgody zarówno twórcy fotografii (w zakresie praw autorskich), jak i osoby na niej przedstawionej (w zakresie prawa do wizerunku). W praktyce możliwa jest zatem sytuacja – np. w razie konfliktu między fotografem, a modelką, w której nikt nie będzie uprawniony do rozpowszechniania fotografii.

Szkolenie PRAWO W FOTOGRAFII

Zapraszam na szkolenie PRAWO W FOTOGRAFII organizowane przez Kancelarię, którą współtworzę. Na szkoleniu przybliżymy kwestie praktyczne dotyczące prawa autorskiego i prawa do wizerunku w branży fotograficznej.

Szczegółowe informacje dostępne są na stronie Kancelarii.

.2015-02-17-plakat

Utwory reklamowe

(Poniższy artykuł został też opublikowany w portalu Gazetaprawna.pl)

Często mówi się o niedostosowaniu (czy niewystarczającym dostosowaniu) prawa autorskiego czy szerzej – prawa własności intelektualnej – do wymagań współczesności. Oczywiście najczęściej zastrzeżenia takie odnoszą się do kwestii wynikających ze zmian o charakterze technologicznym – powszechnego korzystania z internetu, digitalizacji, bezprecedensowej łatwości kopiowania, czy umiędzynarodowienia. Zresztą problem ten nie jest niczym nowym – wystarczy wspomnieć, że do uznania fotografii za przedmiot prawa autorskiego równorzędny względem innych utworów, trzeba było wielu dziesięcioleci.

W praktyce zmiany technologiczne nie są jedynym problemem prawa autorskiego. Ważniejszym jest być może swoiste „rozdwojenie jaźni”. Z jednej strony w swoich założeniach prawo autorskie mocno opiera się na wyjściowym założeniu ochrony twórcy „dzieł literackich i artystycznych” (jak stanowi Konwencja Berneńska). Z drugiej strony, w praktyce prawo autorskie już dawno stało się przede wszystkim narzędziem biznesowym – środkiem ochrony dzieł o charakterze czysto użytkowym, instrumentem zabezpieczenia zysków, a nie wartości intelektualnych.

Dobrym przykładem tego rozdwojenia jest reklama. Co do zasady możliwość stosowania ochrony prawnoautorskiej do utworów reklamowych, niegdyś kontrowersyjna, dziś nie budzi już wątpliwości.

Czym innym jednak są występujące w tej dziedzinie problemy praktyczne, o których koniecznie należy pamiętać patrząc na reklamę jako na utwór.

W istocie prawo autorskie nie chroni tego, co w reklamie jest kluczowe. Podstawowym założeniem prawa autorskiego jest ochrona nie idei (pomysłu), ale jedynie jej wykonania. Oczywiście w praktyce to rozróżnienie rzadko bywa aż tak klarowne – w wielu przypadkach niemożliwe jest ścisłe rozdzielenie pomysłu od konkretnego wykonania.

Ponadto prawo autorskie w zasadzie jest też obojętne wobec wartości utworu – zarówno artystycznej, jak i marketingowej. Arcydzieło jest chronione w takim samym stopniu jak kicz; reklama (o ile w ogóle stanowi utwór – o czym niżej) która przyciągnie miliony klientów nie różni się od całkowitej klapy, o której po tygodniu jej twórcy najchętniej by zapomnieli.

Sytuacja taka prowadzi do nieco paradoksalnej sytuacji, w której narzędzie prawne chroniące dane dobro skupia się w istocie na zupełnie innych wartościach, niż te, które są ważne dla podmiotów, które chcą to dobro chronić.

Problem ten tylko na pozór wydaje się czysto akademicki, często okazuje się bowiem kluczowy, gdy sprawa dotycząca praw autorskich i reklamy trafia pod rozstrzygnięcie sądu.

Z utworami reklamowymi wiąże się także wiele innych, bardzo wymiernych problemów praktycznych, wśród których do najpowszechniejszych można zaliczyć:

Granice utworu reklamowego. Co do zasady skomplikowany utwór reklamowy, jak reklama audiowizualna, jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego. Co jednak z prostszymi formami? Orzecznictwo sądowe przyjmuje, że możliwe jest przyznanie ochrony prawnoautorskiej nawet sloganowi reklamowemu, chociaż jest to możliwe raczej w wyjątkowych przypadkach i nie stanowi reguły. Warto przypomnieć chociażby klasyczny już wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie dotyczący wykorzystania w reklamie cytatu z filmu „Seksmisja” – „Ciemność widzę”. W wyroku tym Sąd Apelacyjny co prawda odmówił uwzględnienia roszczeń powoda, jednak uznał, że przy odmiennym skonstruowaniu powództwa, mogłoby ono zostać uwzględnione.

Problem z rozgraniczeniem wkładu poszczególnych współtwórców. Utwory reklamowe są najczęściej dziełem wielu osób, których wkład w praktyce może okazać się bardzo trudny do wyodrębnienia. Burze mózgów, rola copywriterów, wreszcie bezpośredni wpływ klienta na ostateczny kształt reklamy – wszystko to sprawia, że często ustalenie właściwego kręgu współtwórców i roli każdego z nich, jest bardzo trudne, jeśli nie wręcz niemożliwe.

Osobiste prawa autorskie. Przepisy prawa autorskiego przyznają twórcy szereg praw osobistych, nie przystających zupełnie do potrzeb rynku reklamowego – takich, jak choćby prawo oznaczania utworu własnym nazwiskiem, czy też nadzoru autorskiego.

Reklama a inne utwory. Reklama chętnie posługuje się nawiązaniami do innych utworów – filmów, książek, obrazów, znanych fotografii. Reklama nawiązuje do postaci fikcyjnych, posługuje się kultowymi cytatami. Reklama w tym kontekście może stanowić utwór inspirowany, może też jednak stanowić utwór zależny (wymagający do korzystania zgody twórcy utworu pierwotnego), jak i po prostu naruszać prawa autorskie do innego utworu.

Oczywiście to tylko wycinek problematyki prawa reklamy – nawet w zakresie problemów prawa autorskiego to jedynie wierzchołek góry lodowej; kluczowe w reklamie są także przepisy regulujące dopuszczalność reklamowania określonych produktów i usług, czy też przepisy regulujące zwalczanie nieuczciwej konkurencji. Te problemy mogą wydawać się czysto teoretyczne i nieraz są ignorowane w praktyce biznesowej – co nierzadko prowadzi do poważnych problemów. Nieprawidłowo skonstruowane umowy zamiast rozwiązywać problemy, generują nowe; przyjęcie nieprawidłowych założeń co do charakteru prawnego określonej reklamy lub innego dzieła, może prowadzić do faktycznego pozbawienia ich ochrony (jak w przywołanym wyżej przykładzie dotyczącym użycia cytatu z „Seksmisji”).

Warto pamiętać o tych wszystkich problemach zarówno tworząc reklamy, jak i korzystając z nich.

Umowy o korzystanie z wizerunku

(Poniższy artykuł został też opublikowany w portalu Gazetaprawna.pl)

Dla większości osób pierwszym skojarzeniem, jakie przychodzi na myśl, gdy mowa o korzystaniu z wizerunku, jest promowanie produktów, usług lub firm przez aktorów, piosenkarzy, sportowców – słowem „wizerunku” o często znacznej wartości komercyjnej. „Wizerunek” w tym rozumieniu zawiera w sobie całokształt pozytywnych skojarzeń związanych z daną osobą i jej zawodowymi osiągnięciami – które to pozytywne skojarzenia są w założeniu przenoszone na promowane produkty, usługi lub podmioty.

Oczywiście takie ujęcie stanowi jedynie wierzchołek góry lodowej. Wizerunek to podobizna danej osoby (która może być zawarta np. w fotografii, grafice czy filmie), podlegająca z samej swojej istoty ochronie prawnej.

Wizerunki – podobnie jak wszelkiego rodzaju utwory podlegające ochronie prawnoautroskiej – wykorzystywane są powszechnie. W prasie drukowanej i portalach internetowych znajdujemy zdjęcia staruszków egzemplifikujących problemy emerytów; z reklam uśmiechają się do nas zadowoleni młodzi ludzie, przekonujący do wyjazdu na wakacje lub wzięcia pożyczki; atrakcyjne modelki zachęcają do kupowania prezentowanych przez nie ubrań.

Prawo do korzystania z wizerunku cierpi na podobną bolączkę jak prawo autorskie – jest obszarem niewiedzy, mitów i masowych wręcz naruszeń. W praktyce często w ogóle nie są zawierane umowy dotyczące korzystania z prawa do wizerunku, albo zawierają rażące wręcz błędy. Powszechne jest stosowanie w obrocie umów stanowiących kalkę, czy wręcz po prostu tłumaczenie wzorców zagranicznych (zwłaszcza amerykańskich), które nijak nie odnoszą się do polskiego porządku prawnego. Swoistą normą jest też mylenie pojęć „zgody na korzystanie z wizerunku” i konstrukcji prawa autorskiego, co prowadzi do kuriozalnych „licencji na korzystanie z wizerunku”.

Jednym z kluczowych problemów jest kwestia odwołalności zgody na korzystanie z wizerunku.

Zasadą jest to, że korzystanie z wizerunku innej osoby (z kilkoma określonymi w przepisach ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wyjątkami) wymaga zgody tej osoby.

W umowach o korzystanie z wizerunku (jeśli w ogóle taka umowa jest zawierana) dość często można znaleźć postanowienie, zgodnie z którym modelka, czy model udzielają  „nieodwołalnej zgody na korzystanie z wizerunku” (względnie nieodwołalnej i bezterminowej).

Rozwiązania takie są oczywiście uwarunkowane potrzebami obrotu. Przykładowo w odniesieniu do fotografii – zorganizowanie sesji zdjęciowej, czy filmowej wiąże się często z kosztami wynajęcia obiektu, wynagrodzenia dla modeli, czy fotografów, żeby wymienić jedynie najbardziej oczywiste wydatki. Dodatkowo takie sesje są często organizowane na zlecenie innych podmiotów, co jeszcze bardziej komplikuje sytuację, wprowadzając czynnik dodatkowej odpowiedzialności organizatora sesji względem tych podmiotów za to, że będą mogły one wykorzystywać wykonane fotografie. Oczywiście te same zastrzeżenia odnoszą się też do innych form utrwalenia wizerunku.

Bardzo często fotograf, czy też inny organizator sesji czy nagrania dysponując taką umową jest przekonany, że w sposób dostateczny zabezpieczył swoje interesy.

Tymczasem niestety potrzeby obrotu jednak niekoniecznie korespondują z rozwiązaniami wynikającymi z obowiązujących przepisów. Zgoda na korzystanie z wizerunku może być bowiem co do zasady cofnięta i zrzeczenie się tego uprawnienia nie jest na gruncie prawa polskiego możliwe, ani skuteczne.

Nie oznacza to jednak, że osoba korzystająca z wizerunku jest bezbronna wobec kaprysów modela, czy modelki, który wziął wynagrodzenie za pozowanie, a następnie wycofał zgodę na korzystanie z wizerunku.

Cofnięcie zgody na korzystanie z wizerunku, nawet jeśli jest skuteczne, może bowiem (i często stanowi) naruszenie zawartej z drugą stroną umowy. Niewywiązanie się z umowy może z kolei rodzić po stronie modela obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej organizatorowi sesji, czy fotografowi (w zależności od tego, z kim jest zawierana umowa). Możliwe jest też zastrzeżenie kary umownej zabezpieczającej należyte wykonanie umowy, polegające w tym przypadku na niecofaniu zgody na korzystanie z wizerunku.

Właściwe ukształtowanie umowy w tym zakresie pozwala na złagodzenie ewentualnych konsekwencji nielojalnego postępowania drugiej strony.

Sam brak możliwości abstrakcyjnego zrzeczenia się cofnięcia zgody na korzystanie z wizerunku nie oznacza, że w konkretnym przypadku i konkretnej sprawie takie cofnięcie nie zostanie uznane za nieskuteczne.

Ponadto warto pamiętać o jeszcze jednej kwestii – cofnięcie zgody na korzystanie z wizerunku traci swoją rację bytu w chwili, gdy wizerunek zostanie już „wykorzystany” – w przypadku wszelkiego rodzaju jednorazowych działań, takich jak np. wykorzystanie zdjęcia na okładce magazynu, czy książki, cofanie zgody na korzystanie z wizerunku staje się bezprzedmiotowe w chwili, gdy nakład zostaje wydrukowany i wprowadzony do obrotu.

Bardzo wiele zależy też oczywiście od konkretnych okoliczności – w razie sporu zupełnie inna jest pozycja modela, który otrzymał wynagrodzenie za pozowanie, niż osoby, która po prostu wyraziła zgodę na skorzystanie z jej wizerunku. W konkretnej sytuacji wiele może też zależeć od motywacji stojącej za odwołaniem zgody na korzystanie z wizerunku. Sprawy dotyczące wizerunku, podobnie jak wszystkie sprawy wiążące się z dobrami osobistymi pozostawiają bowiem sądowi w praktyce wyjątkowo szerokie pole uznaniowości. Niemniej świadomość zagrożeń i dostosowanie swojego postępowania do obowiązujących ograniczeń prawnych pozwala na istotne zminimalizowanie ryzyka.

Wizerunek sportowców

Z przyjemnością informuję, iż w ostatnich dniach, GazetaPrawna.pl opublikowała artykuł radcy prawnego Jakuba Pietrasik z naszej kancelarii, specjalizującego się między innymi w zagadnieniach prawa sportowego.
Artykuł jest poświęcony zagadnieniom ochrony wizerunku sportowców.
Zapraszamy do lektury.

Nawigacja Wpisów

Stwórz swoją własną witrynę internetową, za darmo na WordPress.com.Stwórz swoją własną witrynę internetową.
Zacznij za darmo