Fotografia – reklama – prawo

Just another WordPress.com site

Archive for the tag “Korzystanie z wizerunku”

Wizerunek a prawa autorskie

Pewnym truizmem jest stwierdzenie, że każda sprawa jaką zajmuje się prawnik jest w pewnym sensie unikatowa – nawet w zupełnie prostych i teoretycznie powtarzalnych stanach faktycznych zdarzają się istotne różnice.

Odmienne sformułowania użyte w dwóch bardzo podobnych do siebie umowach mogą się przekładać na bardzo różne rezultaty stosowania tych umów. To, czy są świadkowie, którzy mogą potwierdzić poczynione ustnie ustalenia, albo sposób realizacji umowy, może przesądzić o tym, czy dane roszczenie będzie łatwe do wykazania, czy też praktycznie niemożliwe. Niedbale wypisany przez strony świstek może zmienić wymowę kilku segregatorów dokumentów, podobnie jeden e-mail zawierający kilka słów za dużo w wielomiesięcznej korespondencji. Etc. etc. – zawsze znajdzie się coś, co odróżnia dwie pozornie identyczne sprawy.

Są jednak też problemy, które powracają z niezwykłą wprost regularnością. Jednym z nich jest przekonanie że osoba, której wizerunek znajduje się na fotografii, ma prawo do dysponowania tą fotografią. Jest to pogląd, który pojawia się dość często – spotykałem się z takim przekonaniem tak u modelek i modeli pozujących zawodowo, jak i amatorsko, ale też w przypadku osób, których wizerunek został uwieczniony w związku z wykonywanymi przez nich zajęciami.

Jest on równocześnie całkowicie błędny. Uprawnienia osoby, której wizerunek został uwieczniony mają charakter zakazowy, . Jeśli nie zachodzą przesłanki określone w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, rozpowszechnianie wizerunku wymaga zgody osoby, której wizerunek dotyczy – osoba ta nie zyskuje natomiast żadnych dodatkowych uprawnień.

Oznacza to, że (z wyjątkami, o których była mowa) osoba uwieczniona na fotografii może zakazać rozpowszechniania z tej fotografii, ale sama nie może jej rozpowszechniać – o ile nie będzie równocześnie dysponować prawami autorskimi, albo licencją na korzystanie z praw autorskich.

Podsumowując – rozpowszechnianie fotografii przedstawiającej człowieka wymaga zgody zarówno twórcy fotografii (w zakresie praw autorskich), jak i osoby na niej przedstawionej (w zakresie prawa do wizerunku). W praktyce możliwa jest zatem sytuacja – np. w razie konfliktu między fotografem, a modelką, w której nikt nie będzie uprawniony do rozpowszechniania fotografii.

Reklamy

Pozowanie

Większość osób związanych zawodowo lub półzawodowo z fotografią mogłaby zapewne potwierdzić dość powszechny w tej branży brak potrzeby podpisywania umów (albo konkretniej – zawierania umów w formie pisemnej). Skutkuje to najczęściej brakiem precyzji ustaleń dotyczących tak zasadniczych kwestii jak zakres udzielanych licencji lub zgody na korzystanie z wizerunku.

Nie znam szczegółowych statystyk i zdaję sobie sprawę z tego, że przypadki, z którymi się stykam w życiu zawodowym, trudno uznać za grupę reprezentatywną, niemniej zaryzykowałbym przypuszczenie, że większość wykorzystywanych w Polsce zdjęć jest używana z naruszeniem przynajmniej niektórych z najbardziej podstawowych przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – dotyczących praw autorskich lub prawa do wizerunku.

Jak wspomniałem w jednym z poprzednich wpisów, fundamentalną zasadą polskiego prawa ochrony wizerunku jest możliwość publikowania wizerunków innych osób wtedy, gdy wyrażą one na to zgodę.

Z przepisów nie wynika, żeby owa zgoda musiała przybrać jakąś szczególną formę, czy też określoną treść. Jedna z samej funkcji tej zgody wynika, że powinna ona spełniać dwa podstawowe wymogi:

  • musi być niewątpliwa
  • musi też wskazywać wyraźnie na zakres udzielonej zgody.

W praktyce ocena konkretnej zgody może zostać oceniona rozbieżnie, jednakże trzeba pamiętać, że to ten, kto wykorzystuje wizerunek, będzie musiał udowodnić, że ma prawo z niego skorzystać.

Z tej przyczyny, szczególnie w przypadku wykorzystywania fotografii czy to zawodowo czy w działalności gospodarczej, zalecałbym raczej, żeby zgoda przybierała formę pisemną, pozwalającą dość często (choć też nie zawsze) na uniknięcie wielu dodatkowych problemów i kontrowersji.

Ważna też jest treść i zakres samej zgody. Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku (czyli np. opublikowanie zdjęcia przedstawiającego daną osobę) może być w dowolny sposób ograniczana.

Możliwa jest więc przykładowo1:

  • zgoda na jednokrotne wykorzystanie wizerunku,
  • zgoda na wykorzystywanie wizerunku tylko w określonych mediach (np. tylko w prasie, tylko w internecie, tylko w określonym czasopiśmie),
  • zgoda na wykorzystanie tylko w związku z określonym tematem,
  • zgoda na publikację jedynie w związku z określonym tematem, w konkretnym rodzaju czasopism.

Co więcej osoba wyrażająca zgodę na opublikowanie swojego wizerunku, powinna zdawać sobie sprawę z kontekstu w jakim będzie umieszczony jej wizerunek2.

1 tak przykładowo Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 19 grudnia 2001 roku (I ACa 957/01) Osoba przedstawiona na zdjęciu fotograficznym (lub innym materialnym nośniku jej wizerunku) może dowolnie ograniczyć zakres zezwolenia na jego rozpowszechnianie: zezwolić na publikację tylko w oznaczonym czasopiśmie i/lub tylko w związku z oznaczonymi okolicznościami (np. w związku z określonym tekstem artykułu prasowego), wyznaczyć granice czasowe publikacji itp.

2 Zgoda na rozpowszechnienie wizerunku musi być niewątpliwa, zatem osoba jej udzielająca musi mieć pełną świadomość nie tylko formy przedstawienia jej wizerunku, ale także miejsca i czasu publikacji, zestawienia z innymi wizerunkami i towarzyszącego jej komentarza (Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrok z dnia 12 lutego 1998 roku, I ACa 1044/97).

Korzystanie z wizerunku

Możliwość wykorzystywania (a konkretnie rozpowszechniania wizerunku) budzi w praktyce tyle samo wątpliwości co możliwość korzystania z utworów objętych ochroną prawnoautorską.

Równocześnie można śmiało zaryzykować tezę, że prawo do wizerunku jest naruszane powszechnie. Tytułem przykładu, kilka najprostszych i powszechnie występujących przykładów osób naruszających prawo do wizerunku:

  • fotograf umieszczający na swojej stronie zdjęcia gości weselnych, którzy nie wyrazili zgody na korzystanie z ich wizerunku;
  • pracodawca wykorzystujący zdjęcia pracownika w reklamie;
  • wydawca lub dziennikarz publikujący zdjęcie z naruszeniem wymogów określonych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Przykłady możnaby oczywiście mnożyć – niezliczonej ich liczby dostarcza też oczywiście internet, w praktyce kierujący się niepisaną (i bardzo często sprzeczną z obowiązującym prawem) zasadą swobodnego korzystania z udostępnionych treści.

Tymczasem spory o prawo do wizerunku coraz częściej stają się przedmiotem postępowań sądowych, warto więc znać chociaż podstawowe zasady, które go dotyczą.

Polskie prawo co do zasady stoi na zasadzie ochrony prawa do wizerunku i możliwości dysponowania wizerunkiem przez uprawnionego – z czego wynika podstawowa zasada, zgodnie z którą do rozpowszechniania wizerunku konieczna jest zgoda osoby, która jest na tym wizerunku przedstawiona (art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Co oznacza „rozpowszechnianie”? Rozpowszechnieniem jest każde udostępnienie publiczne danego wizerunku. Będzie to więc zarówno opublikowanie zdjęcia w czasopiśmie, czy gazecie, jak też zamieszczenie go na stronie internetowej (i jest to zapewne najprostszy sposób rozpowszechniania, jaki można sobie wyobrazić, dostępny praktycznie dla każdego).

Czy jest możliwe rozpowszechnianie wizerunku bez zgody osoby na nim przedstawionej? Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza dwa kluczowe wyjątki. I tak zezwolenia nie wymaga:

  • rozpowszechnianie wizerunku osoby znanej, jeśli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych (art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych);
  • rozpowszechnianie wizerunku osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza (art. 81 ust. 2 pkt 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) .

Dodatkowo art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza domniemanie, iż w razie braku odmiennego zastrzeżenia, osoba która otrzymała wynagrodzenie za pozowanie, nie jest konieczne wyraźne zezwolenie na korzystanie z jej wizerunku.

Jest to praktycznie trzon przepisów składających się na system ochrony prawa do wizerunku – uzupełniają go przepisy szczególne (np. przepisy prawa prasowego), w określonych sytuacjach zastosowanie mogą znaleźć także przepisy o ochronie dóbr osobistych – jednak najczęściej zakres możliwości korzystania z wizerunku wynika z zasad, które opisałem powyżej, uzupełnionych oczywiście przez orzecznictwo i praktykę.

Pozowanie a prawa modelki (modela) i fotografa

Problemy wynikające z niezawierania umów w formie pisemnej, ewentualnie z błędów przy tworzeniu i redagowaniu takich umów to temat rzeka, poświęciłem mu już kilka wpisów, na pewno jeszcze wielokrotnie będę też do niego wracać.

Tym razem kilka słów o problemie, z którym miałem okazję zetknąć się tak wiele razy, że mogę przypuszczać, że jest to problem powszechny, a przynajmniej częsty – niepodpisywanie umów między fotografem a modelką (modelem) biorącą udział w sesji.

Trzeba też pamiętać, że fakt, iż umowa nie została sporządzona w formie pisemnej nie oznacza, iż w ogóle nie została zawarta. W zasadzie każda sytuacja, gdy jedna osoba pozuje do zdjęć tworzonych przez kogoś innego na wcześniej ustalonych warunkach, prowadzi do zawarcia umowy. Problem w tym, że jeśli nie jest ona spisana, o wiele trudniej ustalić „co strony miały na myśli”, jakie były ich intencje, co chciały osiągnąć i co ostatecznie ustaliły. W razie sporu i braku dodatkowych dowodów (korespondencja e-mailowa, świadkowie) odtworzenie treści takiej umowy najczęściej będzie niemożliwe.

1) Kto ma „prawa” do zdjęcia?

Zasada ogólna jest prosta – w chwili powstania utworu zarówno autorskie prawa majątkowe, jak i osobiste przysługują twórcy – czyli fotografowi.

Jeśli modelka (model) zamierza korzystać ze zdjęcia, fotograf musi udzielić jej licencji bądź przenieść na nią autorskie prawa majątkowe, przy czym umowa licencji wyłącznej oraz przeniesienia autorskich praw majątkowych mogą być zawarte wyłącznie w formie pisemnej.

Możliwość dysponowania przez fotografa zdjęciem doznaje jednak poważnego ograniczenia w postaci prawa modelki (modela) do wizerunku . Bez zgody na korzystanie z wizerunku, fotograf – nawet dysponując pełnymi prawami autorskimi do fotografii, nie będzie mógł tej fotografii rozpowszechniać.

2) Jak fotograf może wykorzystywać zdjęcie?

W przypadku, gdy nie została zawarta umowa w formie pisemnej, fotograf zachowuje pełnię praw autorskich do fotografii i może z niej teoretycznie korzystać dowolnie – z ograniczeniem wynikającym z ochrony prawa do wizerunku modelki (modela).

Rozpowszechnianie wizerunku wymaga co do zasady zgody osoby, która jest na tym wizerunku przedstawiona. Jednym z wyjątków jest sytuacja, gdy osoba, której wizerunek ma zostać rozpowszechniony otrzymała zapłatę za pozowanie – przy czym nawet w takiej sytuacji możliwe jest ograniczenie lub wyłączenie możliwości korzystania z prawa do wizerunku. W zależności zatem, czy modelka (model) otrzymała wynagrodzenie za pozowanie czy nie, zastosowanie znajdują odmienne zasady:

a) w sytuacji, gdy pozowanie było odpłatne – dopuszczalne jest rozpowszechnianie z wizerunku, chyba że modelka (model) i fotograf ustalą inaczej;

b) w sytuacji, gdy pozowanie było nieodpłatne (tu mieszczą się chociażby wszelkiego rodzaju sesje typu TFP) – rozpowszechnianie wizerunku jest niedopuszczalne, chyba że modelka (model) i fotograf ustalą inaczej.

3) Jak modelka (model) może wykorzystywać zdjęcie? 

Modelka (model) może wykorzystywać zdjęcie w zakresie, w jakim przewiduje to porozumienie z fotografem. W przypadku, gdy brak jest umowy w formie pisemnej zgoda taka może przybrać jedynie formę licencji niewyłącznej.

***

Jak widać, w przypadku braku umowy możliwa jest więc sytuacja patowa, gdy ani modelka (model), ani fotograf w praktyce nie mogą w sposób zgodny z prawem korzystać ze zdjęcia.

4) Czy modelka może wprowadzać zmiany w zdjęciu?

Jest to kolejny dość typowy problem – fotograf wyraża zgodę na korzystanie z fotografii przez modelkę (modela) w ramach jej portfolio, po czym okazuje się, że modelka (model) faktycznie wykorzystuje w ten sposób fotografię, ale jest ona w jakiś sposób zmieniona – może to być zmiana kadrowania, kolorystyki, czy nawet dodatkowy retusz.

Bez zgody fotografa modelka (model) nie ma prawa dokonywania zmian w fotografii i korzystania z tak przekształconego zdjęcia.

***

Taka sytuacja może rodzić szereg rozmaitych problemów. Oczywiście jak to zwykle bywa – zwłaszcza w zakresie szeroko pojętego prawa własności intelektualnej – problemy te mogą się nigdy nie zaktualizować, dopóki obie strony są ze sobą zgodne. Jednak jak mówi popularne prawnicze powiedzenie – umowy są pisane na złe czasy i warto o tym pamiętać, zabezpieczając choć w minimalnym stopniu swoje interesy.

Post Navigation