Fotografia – reklama – prawo

Just another WordPress.com site

Archive for the category “Prawa autorskie”

Szkolenie PRAWO W FOTOGRAFII

Zapraszam na szkolenie PRAWO W FOTOGRAFII organizowane przez Kancelarię, którą współtworzę. Na szkoleniu przybliżymy kwestie praktyczne dotyczące prawa autorskiego i prawa do wizerunku w branży fotograficznej.

Szczegółowe informacje dostępne są na stronie Kancelarii.

.2015-02-17-plakat

Wykorzystywanie zdjęć na ubraniach

Zachęcam do lektury wpisu „Wykorzystanie zdjęć na ubraniach”, w którym partner kancelarii (specjalizująca się między innymi w problemach prawa mody) radca prawny Wioletta Januszczyk, szczegółowo omawia interesujący wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku.

Jest to jeden z tych wyroków, które są istotne dla każdego podmiotu prowadzącego działalność związaną z szeroko pojętą własnością intelektualną i prawami autorskimi, mimo iż nie mają precedensowego charakteru, tak lubianego przez dziennikarzy piszących o kwestiach prawniczych.

Wręcz przeciwnie, to co najistotniejsze w tym wyroku to dobitne zaakcentowanie kwestii podstawowych, o których na co dzień bardzo często się zapomina, o tym, że na przedsiębiorcy spoczywa obowiązek przestrzegania obowiązującego prawa w prowadzonej działalności i że nieprawidłowości w funkcjonowaniu, czy wewnętrzny bałagan organizacyjny nie zwalniają z odpowiedzialności za naruszenie praw autorskich:

Nie panowanie nad zasobami swojej wewnętrznej sieci i jednocześnie zezwolenie pracownikom na korzystanie z niej bez ograniczeń obciąża pozwaną. Na pozwanej ciążył obowiązek ustalania zasad wprowadzania zdjęć do sieci i zasad korzystania z nich bez naruszania praw autorskich. Tymczasem pozwana zasad tych nie ustaliła, nie kontrolowała zasobów sieci, a jednocześnie zezwalała na nieskrępowane korzystanie z nich, tolerując jak wynika z zeznań świadków nawet wykorzystywanie zdjęć z Internetu czy prywatnych zdjęć pracowników, bez uprzedniego ustalenia czy nie narusza w ten sposób praw osób trzecich.1

Podsumowując – zarządzanie prawami autorskimi wymaga staranności, wyciągania wniosków i… myślenia. Znakomita większość problemów i sporów na gruncie prawa autorskiego (kończących się koniecznością zapłaty odszkodowania lub zadośćuczynienia) nie wynika ze złej woli, tylko z braku wiedzy i staranności, nieprawidłowego konstruowania umów i innych dokumentów – po prostu braku dbałości o własne interesy.

W związku z tym raz jeszcze gorąco zapraszam do lektury wpisu

1Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 8 listopada 2012 roku, sygn. akt I ACa 602/12

Autorskie prawa osobiste

Przyjęta w polskiej ustawie konstrukcja praw autorskich opiera się na dwóch elementach:

– ochronie interesów majątkowych twórcy (i osób trzecich),

– ochronie interesów o charakterze osobistym.

Autorskie prawa osobiste stanowią drugi (obok autorskich praw majątkowych) filar systemu prawa autorskiego.

1) Czym są autorskie prawa osobiste?

Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem. Artykuł 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia przykładowe i najistotniejsze kategorie autorskich praw osobistych:

a) autorstwa utworu;

b) oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;

c) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;

d) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;

e) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Wskazany katalog nie ma charakteru zamkniętego – możliwe jest konstruowanie innych typów autorskich praw osobistych. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych określa też pewne dodatkowe uprawnienia o charakterze osobistym przysługujące twórcy (jak choćby art. 32 ust. 2, określający uprawnienia twórcy utworu plastycznego w sytuacji, w której zapada decyzja o zniszczeniu oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego).

2) Autorskie prawa osobiste powstają z chwilą ustalenia utworu, są nieograniczone w czasie, a także nie podlegają zrzeczeniu się lub zbyciu.

Teoretycznie autorskie prawa osobiste trwają bez żadnych ograniczeń czasowych, w praktyce jednak ich ochrona z chwilą śmierci twórcy staje się bardzo ograniczona.

Możliwa jest także ochrona dóbr osobistych twórcy wiążących się z powstającym utworem jeszcze przed jego ustaleniem – na zasadzie ochrony ogólnych dób osobistych prawa cywilnego.

Autorskie prawa osobiste, a umowy prawa autorskiego

Zawierając umowy prawnoautorskie, należy pamiętać także o autorskich prawach osobistych. Co prawda teoretycznie dotyczą one interesów niemajątkowych twórcy, mogą mieć jednak bardzo istotny wpływ na korzystanie z utworu. Przykładowo licencja do utworu, który nie został jeszcze udostępniony publiczności, w sytuacji, w której uprawnienie o podjęciu decyzji o takim udostępnieniu pozostaje przy twórcy, może mieć mocno ograniczoną wartość. Tak samo w wielu przypadkach konieczność każdorazowego oznaczania utworu nazwiskiem twórcy (np. autora ilustracji wykorzystywanych w internecie, albo w telefonach komórkowych) w praktyce bywa po prostu niewygodna.

Twórca nie może zrzec się autorskich praw osobistych, ani ich zbyć. Twórca może natomiast zobowiązać się, że nie będzie wykonywać określonego prawa, może też zezwolić innej osobie na wykonywanie tego prawa w swoim imieniu. Taka możliwość nie wynika jednoznacznie z przepisów, jednak stanowi pewien kompromis między brzmieniem przepisów, a potrzebami obrotu, wypracowany przez praktykę.

Zgoda taka może zostać w zasadzie w dowolnym momencie odwołana, jednak twórca naraża się w takiej sytuacji na ewentualną odpowiedzialność z tytułu nienależytego wykonania umowy i niewypełnienia wynikających z niej zobowiązań.

Przykładowo zgoda na nieoznaczanie utworu nazwiskiem twórcy jest standardem w przypadku utworów wykorzystywanych w reklamie, czy też fotografii o charakterze czysto użytkowym (jak fotografia produktowa). Podobnie najczęściej nie podaje się nazwiska np. twórcy flashowej animacji umieszczonej na stronie www.

Znaczenie autorskich praw osobistych w obrocie

Trzeba pamiętać o pewnym rozdźwięku między modelową konstrukcją autorskich praw osobistych, a praktyką:

– ich celem jest ochrona niemajątkowych interesów twórcy, jednak często mają bardzo znaczącą wartość ekonomiczną;

– są niezbywalne, ale równocześnie uprawniony może zobowiązać się do niewykonywania swoich praw – przy czym wyrażenie takiej zgody może się wiązać z dodatkowym wynagrodzeniem dla uprawnionego.

Ograniczenia czasowe i terytorialne

Umowa licencyjna ze swojej istoty jest umową, na podstawie której licencjobiorca nabywa prawo do korzystania z utworu, które jest ograniczone czasowo i terytorialnie.

Ograniczenie czasowe – to okres obowiązywania licencji. Licencja może zostać udzielona na czas oznaczony (roku, pięciu lat), albo na czas nieoznaczony).

Ograniczenia terytorialne – to wskazanie obszaru geograficznego, na którym może się odbywać korzystać z utworu (np. województwo Śląskie, Polska, Europa).

Jeśli umowa nie określa zakresu terytorialnego i czasowego udzielonej licencji, licencja jest udzielana na okres pięciu lat i dotyczy terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę (art. 66 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Oznacza to, że brak określenia w umowie zakresu terytorialnego i czasowego licencji, nie powoduje, że taka umowa jest nieważna, a jedynie, że zastosowanie znajdą ograniczenia określone bezpośrednio w ustawie.

Warto zauważyć, że wprowadzenie ograniczeń czasowych i terytorialnych pozwala na połączenie w ramach jednej umowy różnego rodzaju licencji – przykładowo:

– licencja do korzystania z utworu może przez pierwsze dwa lata po podpisaniu umowy mieć charakter wyłączny, a następnie przekształcić się w licencję niewyłączną na czas nieoznaczony;

– licencja do korzystania z utworu na terytorium Polski może mieć charakter wyłączny, a w pozostałych państwach europejskich – niewyłączny.

Ograniczenia czasowe i terytorialne przy przeniesieniu praw autorskich

Także przeniesienie autorskich praw majątkowych może zostać dokonane z zastrzeżeniem terminu rozwiązującego, po upływie którego ustają skutki przeniesienia praw autorskich.

Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych może zawierać także ograniczenie co do miejsca korzystania z utworu przez nabywcę – jednakże tu mogą powstawać pewne wątpliwości, czy ograniczenie takie będzie miało charakter rzeczowy, czy jedynie zobowiązujący.

Pole eksploatacji

„Pole eksploatacji” to jedno z kluczowych pojęć prawa autorskiego. Wskazanie pól eksploatacji jest konieczne dla ważności umowy o przeniesienie praw autorskich, jak i umów licencyjnych. Nieprawidłowość w zakresie pól eksploatacji – czy to ich niewłaściwe wskazanie, czy też brak wskazania w ogóle – to chyba najczęstszy typ wadliwości takich umów.

Jednak błędem byłoby traktowanie obowiązku określenia pól eksploatacji jedynie jako formalności, utrudniającej życie osobom zawierającym umowę. Znaczenie ich wyliczenia jest dużo większe – w istocie stanowi bowiem bardzo ważną funkcję ochronną interesów obu stron. Prawidłowe wymienienie pól eksploatacji pozwala ustalić przykładowo – czy autor przenosi na wydawcę jedynie prawo do wydania powieści drukiem, czy też także stworzenia na jej podstawie e-booka lub audiobooka; czy nabywca praw do fotografii ma prawo umieścić ją na swojej stronie internetowej, czy też wykorzystać ją w kalendarzu albo na pocztówce; czy nabywca grafiki może wydać jej reprodukcję w albumie, albo sprzedawać jako tapetę do wykorzystania w telefonach komórkowych.

Czym jest pole eksploatacji? Przepisy nie zawierają definicji tego pojęcia. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych zawiera jedynie wyliczenie przykładowych pól eksploatacji. Zgodnie z art. 50 tej ustawy:

Art. 50 Odrębne pola eksploatacji stanowią w szczególności:

1)   w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;

2)   w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;

3)   w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Wyliczenie ma charakter jedynie przykładowy – możliwe jest konstruowanie pól eksploatacji w inny sposób (np. o węższym zakresie).

Pojęcie pól eksploatacji jest definiowane w różny sposób, jednak co do zasady pole eksploatacji to forma korzystania z utworu, która w praktyce obrotu jest samodzielna ze względów technicznych lub ekonomicznych, nowym polem eksploatacji będzie też sposób korzystania który pozwala na dotarcie do nowego kręgu odbiorców. Poszczególne pola eksploatacji powinny być też możliwe do odróżnienia przez uczestników obrotu.

Pola eksploatacji są wyróżniane ze względu na niejednorodne kryteria – niektóre pola eksploatacji są wyróżniane ze względów technicznych, inne ze względów ekonomicznych, a jeszcze inne – z uwagi na praktykę i tradycję.  I tak odrębnym polem eksploatacji może być:

– określenie sposobu korzystania z utworu ze względu na cel tego korzystania i jego znaczenie ekonomiczne (pod tym względem odrębne pole eksploatacji mogłoby stanowić wydanie tej samej powieści jako paperbacka, oraz jako wydawnictwo luksusowe; tak samo innym polem eksploatacji będzie wykorzystanie grafiki na pocztówce, a innym jako ilustracji w książce);

– określenie sposobu korzystania ze względów technicznych, nawet jeśli ekonomiczne znaczenie wyróżnianych pól eksploatacji jest zbliżone (np. płyta DVD i Blu-Ray).

Warto też pamiętać, że poszczególne pola eksploatacji nie są sobie równorzędne. Pole eksploatacji może zostać określone z różną szczegółowością:

– prawo wydania drukiem mieści w sobie zarówno prawo do wydania książki w twardej, jak i miękkiej oprawie;

– zwielokrotnianie utworu techniką cyfrową mieści w sobie zarówno zwielokrotnianie w formie płyt CD, jak i DVD, czy Blu-Raya.

Określenie pola eksploatacji

„Pole eksploatacji” jako pojęcie z natury nieostre stwarza bardzo liczne problemy w praktyce. Poza wspomnianym już brakiem sformułowania w umowie pól eksploatacji, których ta umowa ma dotyczyć, problemy dotyczą też interpretacji umów w zakresie pól eksploatacji, których dotyczą.

Dość powszechnie zdarza się np. używanie określenia, że „strony przenoszą prawa autorskie do wszystkich pól eksploatacji określonych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych”. Z jednej strony nie ulega wątpliwości, że takie określenie ma charakter dość jednoznaczny i wiele umów funkcjonuje bardzo dobrze z takim właśnie określeniem pól eksploatacji. Z drugiej jednak strony takie sformułowanie bywa uważane za nieprawidłowe – obowiązek określenia pól eksploatacji ma bowiem chronić twórcę, poprzez uświadomienie mu, jaki jest dokładnie zakres umowy – odwołanie do treści ustawy zmusza twórcę do sięgnięcia do przepisów i jako takie może w niewystarczającym stopniu chronić jego prawa.  Ponieważ takie poglądy pojawiają się w doktrynie prawa autorskiego, zawsze bezpieczniej przy formułowaniu postanowień umowy – jeśli strony faktycznie chcą wykorzystać terminologię ustawową – przepisać po prostu treść art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

W razie wątpliwości, wykorzystanie terminologii ustawowej jest na pewno rozwiązaniem najbezpieczniejszym – określenia użyte w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych bez wątpienia będą prawidłową nazwą dla poszczególnych pól eksploatacji.

Jeśli natomiast z jakichkolwiek powodów terminologia ustawowa jest dla osób zawierających umowę niewygodna lub nieodpowiednia – najlepiej opisać pole eksploatacji, którego umowa ma dotyczyć w sposób możliwie najbardziej jednoznaczny, dokładny i wyraźny. Jeśli wykładnia umowy dostarczy jednoznacznej informacji na temat tego, jakie są uprawnienia nabywcy/licencjobiorcy, w praktyce raczej nie powinny pojawić się wątpliwości, czy użyte określenie odpowiada ustawowej kategorii „pola eksploatacji”.

Konwersja umowy na licencję niewyłączną

Obrót prawami autorskim jest – pod względem prawnym – w bardzo dużym stopniu niesprofesjonalizowany. Wielokrotnie miałem okazję zajmować się sprawami, w których głównym źródłem problemów były źle skonstruowane umowy w zakresie praw autorskich.

Typowe (i dość często występujące) błędy to:

niezachowanie formy pisemnej dla przeniesienia praw autorskich/licencji wyłącznej (strony ustalają warunki, negocjują, realizują umowę, w międzyczasie – z różnych powodów – nie zawierają jej w formie pisemnej);

brak określenia w umowie pól eksploatacji – jeden z cięższych i często się powtarzających grzechów;

brak wyraźnego określenia w umowie utworu, którego umowa dotyczy.

To kilka najpoważniejszych błędów – o wiele częściej pojawiają się drobniejsze niedociągnięcia, takie jak pominięcie w umowie kwestii autorskich dóbr osobistych, czy problemu utworów zależnych.

Praktycznie każdy z błędów popełnianych przy konstruowaniu umów (takie jak np. nieprawidłowe określenie procedury odbioru wykonanego dzieła), może (choć nie musi) prowadzić do sporów i trudności z wykonaniem umowy. Niezachowanie formy pisemnej prowadzi jednak do skutku najpoważniejszego – braku skuteczności przeniesienia praw autorskich lub udzielenia licencji wyłącznej.

Podobnie brak określenia w umowie pól eksploatacji spowoduje, że przeniesienie praw autorskich lub udzielenie licencji będzie nieskuteczne.

Czy umowa zawarta z naruszeniem tych wymogów może zostać uratowana?

Jest to możliwe przy zastosowaniu dwóch instytucji – konwersji nieważnej umowy na ważną umowę innego typu; oraz wykładni umowy.

1) W przypadku zawarcia umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych lub umowy licencji wyłącznej bez zachowania formy pisemnej, możliwa jest konwersja takiej umowy na umowę licencji niewyłącznej.

Aby konwersja była możliwa umowa musi spełniać wymogi nowej umowy, a nowa umowa musi być zgodna z wolą stron.

Jeśli chodzi o wymogi ważności umowy licencji niewyłącznej – najważniejsze jest aby w takiej sytuacji możliwe było określenie, jakiego utworu i jakich pól eksploatacji umowa dotyczy.

W praktyce dużo ważniejsza jest wola stron. Umowę można „obronić” jako umowę innego typu (licencji niewyłącznej) jedynie pod warunkiem, że strony byłyby gotowe zawrzeć taką umowę. W przypadku umów dotyczących praw autorskich istnieją dwie podstawowe sytuacje:

gdy nabywcy/licencjobiorcy zależy na wyłączności, ewentualnie możliwości dalszego przenoszenia nabytych praw – wówczas nie jest możliwe uznanie, że strony zawarły umowę licencji niewyłącznej;

gdy nabywcy/licencjobiorcy zależy przede wszystkim na korzystaniu z utworu – wówczas możliwe jest przyjęcie, że doszło do zawarcia umowy licencji niewyłącznej.

Ta druga sytuacja zdarza się dosyć często.

Przykład 1

Fotograf wykonuje dla klienta  zdjęcia produktów, które mają zostać wykorzystane w katalogu reklamowym. Strony ustalają, że dojdzie do przeniesienia praw autorskich do fotografii, jednak w istocie klientowi zależy przede wszystkim na korzystaniu z fotografii (zresztą możliwości wykorzystania tych zdjęć przez fotografa dla innych klientów będą dość ograniczone).

Jeśli strony dojdą do porozumienia i wykonają umowę, ale równocześnie nie zawrą jej w formie pisemnej, będzie możliwe uznanie, że doszło do zawarcia umowy licencji niewyłącznej.

2) Konwersja jest także możliwa w przypadku zawarcia przez strony umowy przeniesienia praw autorskich/licencji wyłącznej w formie pisemnej, bez wskazania w umowie pól eksploatacji; równocześnie jednak możliwe jest określenie pól eksploatacji na podstawie oświadczeń składanych przez strony w toku negocjacji.

W takiej sytuacji nie dochodzi do zawarcia ważnej umowy przeniesienia praw autorskich lub licencji wyłącznej – możliwa jest jednak konwersja umowy na licencję niewyłączną – z zachowaniem zasad określonych w punkcie poprzednim.

Przykład 2

To dość powszechnie zdarzająca się sytuacja – prowadzone rozmowy i korespondencja e-mail poprzedzająca zawarcie umowy przeniesienia praw autorskich pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, jakich pól eksploatacji ma dotyczyć umowa, jednak ta kwestia nie zostaje ostatecznie objęta pisemną umową.

Jeśli ze względu na charakter umowy licencja niewyłączna będzie wystarczająca dla stron – możliwe jest uznanie, że doszło do zawarcia takiej właśnie umowy.

3) Wreszcie istotna pozostaje kwestia wykładni umowy – gdy umowa nie określa pól eksploatacji, lecz równocześnie z jej postanowień jednoznacznie wynika, jaki będzie zakres korzystania przez nabywcę/licencjobiorcę z utworu.

W takiej sytuacji możliwe jest uznanie, że doszło do wskazania pól eksploatacji (mimo że nie miało ono charakteru wyraźnego).

Możliwość zastosowania wszystkich opisanych powyżej rozwiązań budzi wątpliwości i spory – wszystko  zależy od okoliczności konkretnego przypadku, a w razie gdyby sprawa stała się przedmiotem rozstrzygnięcia sądowego, kluczowe będą uznanie i poglądy prawne sądu.

Zwłaszcza kwestia wykładni umowy w celu ustalenia pól eksploatacji jest kontrowersyjna.

Na pewno nie należy zawierać umowy w sposób wadliwy, licząc na to, że uda się ją ocalić za pomocą konwersji lub odpowiedniej wykładni. To rozwiązania ostateczne pozwalające w pewnych sytuacjach uniknąć konsekwencji popełnionych błędów – o wiele lepiej jest w ogóle ich nie popełniać, zawierając umowy z zachowaniem wymogów dla nich przewidzianych.

Forma umowy

Przepisy ustaw o prawie autorskim i prawach pokrewnych zawierają dwie podstawowe regulacje odnoszące się do formy umów prawnoautorskich. Zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności wymaga umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych (art. 53) oraz udzielenie licencji wyłącznej (art. 67 ust. 5).

Umowa w formie pisemnej to umowa w formie dokumentu opatrzonego własnoręcznymi podpisami stron (art. 78 § 1 kodeksu cywilnego), wystarczająca jest także wymiana dokumentów obejmujących oświadczenia każdej ze stron, podpisanych przez tę stronę. Wymóg formy pisemnej spełnia także oświadczenie złożone w formie elektronicznej opatrzone bezpiecznymi podpisami elektronicznymi, weryfikowanymi przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu (art. 78 § 2 k.c.).

Zachowanie formy pisemnej konieczne jest do:

– zawarcia umowy;

– uzupełnienia lub zmiany umowy (art. 77 § 1 k.c.).

Natomiast rozwiązanie umowy za zgodą obu stron, odstąpienie od umowy, albo jej wypowiedzenie powinno zostać stwierdzone pismem (art. 77 § 2 k.c.). Oznacza to, że nie muszą koniecznie zostać dokonane w formie pisemnej, wystarczy że fakt rozwiązania umowy będzie potwierdzony w pisemnym dokumencie, który może pochodzić np. tylko od jednej ze stron, może też być dokumentem stworzonym później. Ponadto forma pisemna jest w tym przypadku zastrzeżona jedynie dla celów dowodowych.

Sporządzona w formie pisemnej umowa powinna zawierać wszelkie elementy istotne, czyli co najmniej:

– wyraźne postanowienie o przeniesieniu praw autorskich lub udzieleniu licencji wyłącznej;

– strony umowy;

– utwór/utwory, których dotyczy umowa;

– pola eksploatacji, na których dokonane zostanie przeniesienie, albo udzielona licencja;

– wynagrodzenie, albo podstawy do jego ustalenia;

– ograniczenia terytorialne i czasowe (w przypadku umowy licencyjnej);

– wyłączenie możliwości dalszego rozporządzania utworem (umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe); możliwość udzielania sublicencji (umowy licencyjne);

– sposób korzystania z utworu (jeśli umowa ma przewidywać ograniczenia w możliwości korzystania o innym charakterze niż pola eksploatacji);

– zobowiązanie nabywcy/licencjobiorcy do eksploatowania utworu.

Licencja niewyłączna

Licencja niewyłączna może zostać udzielona w dowolnej formie ‒ nawet w formie ustnej, pod warunkiem ustalenia wszelkich elementów istotnych umowy. W szczególności więc jednoznaczna między stronami powinna być kwestia pól eksploatacji, ograniczeń czasowych, czy też wysokości wynagrodzenia.

Na gruncie licencji pozbawionych pisemnego potwierdzenia najłatwiej o spory i nieporozumienia, dlatego warto zawsze zadbać o jakieś potwierdzenie umówionych warunków – nie musi mieć ono formy pisemnego dokumentu, w większości wypadków zupełnie wystarczający może się okazać np. zwykły e-mail. Takie potwierdzenie warunków jest ważne przede wszystkim dla korzystającego – nie posiadając takiego potwierdzenia zawsze jest narażony na zarzut, że korzystając z utworu narusza prawa autorskie twórcy. Bez jednoznacznego ustalenia warunków obrona przed takimi roszczeniami jest dość trudna. Z drugiej strony potwierdzenie warunków licencji jest też ważne dla twórcy – pozwala bowiem na jednoznaczne określenie, w jakim zakresie licencjobiorca może korzystać z utworu; jest też istotne, jeśli licencja jest udzielana odpłatnie.

Licencja niewyłączna

Licencja niewyłączna do trzecia z podstawowych form dysponowania prawami do utworu. W odróżnieniu od zarówno przeniesienia autorskich praw majątkowych, jak i licencji wyłącznej, licencja niewyłączna w stosunkowo najmniejszym stopniu ogranicza prawa twórcy lub innego podmiotu uprawnionego. Podobnie jak licencja wyłączna ma ona charakter obligacyjny – autorskie prawa majątkowe pozostają przy twórcy (albo innej osobie uprawnionej), a licencjobiorca uzyskuje prawo do korzystania z utworu na określonych polach eksploatacji.

W odróżnieniu jednak od licencji wyłącznej, udzielenie przez twórcę licencji niewyłącznej, nie pozbawia go uprawnienia do udzielania licencji w tym samym zakresie także innym osobom, nie pozbawia go też prawa do samodzielnego korzystania z utworu w zakresie objętym licencją.

Jakie są główne cechy licencji niewyłącznej?

1) Podobnie jak w przypadku licencji wyłącznej nie dochodzi do przeniesienia autorskich praw majątkowych – podmiotem praw pozostaje licencjodawca, licencjobiorca nabywa prawo (skuteczne wobec licencjodawcy) do korzystania z utworu na określonych w umowie licencyjnej polach eksploatacji. W odróżnieniu od licencji wyłącznej prawo do nie ma charakteru wyłącznego, a licencjodawca może korzystać z utworu na tym samych polach eksploatacji – zarówno samodzielnie, jak i udzielając licencji innym osobom. Licencja niewyłączna może zostać udzielona zarówno przez samego twórcę, jak i przez osobę, która nabyła od niego autorskie prawa majątkowe. Licencji niewyłącznej może także udzielić licencjobiorca (wyłączny lub niewyłączny), w granicach posiadanej przez siebie licencji, pod warunkiem, że warunki udzielonej mu licencji mu na to pozwalają.

2) Licencja niewyłączna może zostać udzielona w dowolnej formie, jednakże obejmuje ona jedynie pola eksploatacji wyraźnie wymienione w umowie ustanawiającej licencję niewyłączną (art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Oznacza to, że licencja niewyłączna może zostać udzielona nawet ustnie – niemniej w praktyce w takim przypadku mogą się pojawić wątpliwości co do tego, jakich pól eksploatacji dotyczy.

3) W przypadku, gdy umowa nie określa w sposób jednoznaczny, że dochodzi do przeniesienia autorskich praw majątkowych (art. 65 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych), oraz że licencja ma charakter wyłączny (art. 67 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) – uznaje się, że została udzielona licencja niewyłączna.

4) Licencja jest ograniczona w zakresie miejsca korzystania z utworu – oba te elementy powinny zostać określone w umowie (art. 67 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) – umowa może ograniczać licencję do terytorium Polski, albo innego kraju, Europy, całego świata, w każdym wypadku powinno to jednak zostać wyraźnie określone.

5) Podobnie jak w przypadku przeniesienia autorskich praw majątkowych co do zasady za udzielenie licencji należne jest twórcy wynagrodzenie (odrębne za korzystanie z utworu na każdym polu eksploatacji) – chyba, że umowa stanowi inaczej (art. 43 i 45 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

6) Licencja powinna określać czas, na jaki została udzielona – może zostać udzielona na czas oznaczony lub nieoznaczony (art. 67 ust. 1 i 68 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

7) Umowa licencji udzielona na czas nieoznaczony może zostać wypowiedziana przez twórcę. Okresy wypowiedzenia mogą zostać określone w umowie, jeśli jednak nie zostały sprecyzowane, licencję można wypowiedzieć na rok naprzód na koniec roku kalendarzowego. Należy też pamiętać, że licencja udzielona na czas oznaczony jest – po upływie 5 lat – uważana za udzieloną na czas nieoznaczony i również może zostać wypowiedziana (mimo że formalnie jest udzielona na czas oznaczony).

Licencja wyłączna

Licencja wyłączna stanowi drugą (po przeniesieniu autorskich praw majątkowych) z podstawowych form rozporządzania prawami do utworu. Podobnie jak przeniesienie autorskich praw majątkowych nie stanowi samodzielnego typu umowy i z reguły łączy się z umowami innego rodzaju (jak choćby umowa o dzieło).

W przeciwieństwie do umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe umowa licencyjna ma charakter obligacyjny. Co to oznacza? Przeniesienie praw autorskich oznacza, że nabywca (w zakresie określonym w umowie) wstępuje na miejsce zbywcy. Licencja natomiast to upoważnienie do korzystania z utworu. Taka jest ogólna zasada zarówno licencji wyłącznej, jak i niewyłącznej. Z drugiej strony, licencja wyłączna posiada szereg cech szczególnych, które w praktyce upodabniają ją znacznie do przeniesienia autorskich praw majątkowych.

Jakie są zatem podstawowe cechy szczególne licencji wyłącznej?

1) Nie dochodzi do przeniesienia autorskich praw majątkowych – podmiotem tych praw pozostaje licencjodawca, licencjobiorca nabywa prawo (skuteczne wobec licencjodawcy) do wyłącznego korzystania z utworu na określonych w umowie licencyjnej polach eksploatacji. Licencja wyłączna może zostać udzielona zarówno przez samego twórcę, jak i przez osobę, która nabyła od niego autorskie prawa majątkowe. Licencja może mieć też formę sublicencji – udzielanej przez licencjobiorcę w granicach udzielonej jemu samemu licencji, pod warunkiem, że umowa licencyjna zezwala na udzielanie sublicencji (art. 67 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Podobnie jak w przypadku przeniesienia praw autorskich, przy twórcy co do zasady pozostają zarówno prawa osobiste, jak i prawo udzielania zgody na wykonywanie zależnego prawa autorskiego (art. 2 i 46 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

2) Podobnie jak w przypadku przeniesienia autorskich praw majątkowych – umowa licencji wyłącznej musi być zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych), i obejmuje ona jedynie pola eksploatacji wyraźnie w umowie wymienione (art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

3) Aby licencja miała charakter licencji wyłącznej, musi zostać to w sposób wyraźny zastrzeżone w umowie (art. 67 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) – w razie braku takiego zastrzeżenia licencja ma charakter niewyłączny. Zastrzeżenie to powinno być objęte formą pisemną.

4) Licencja jest ograniczona w zakresie miejsca korzystania z utworu – element ten powinien zostać określony w umowie (art. 67 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) – umowa może ograniczać licencję do terytorium Polski, albo innego kraju, Europy, całego świata, w każdym wypadku powinno to jednak zostać wyraźnie określone.

5) Podobnie jak w przypadku przeniesienia autorskich praw majątkowych co do zasady za udzielenie licencji należne jest twórcy wynagrodzenie (odrębne za korzystanie z utworu na każdym polu eksploatacji) – chyba, że umowa stanowi inaczej (art. 43 i 45 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

6) Umowa licencyjna powinna powinna określać na jaki czas została udzielona licencja – może zostać udzielona na czas oznaczony lub nieoznaczony (art. 67 ust. 1 i 68 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

7) Umowa licencji udzielona na czas nieoznaczony może zostać wypowiedziana przez twórcę. Okresy wypowiedzenia mogą zostać określone w umowie, jeśli jednak nie zostały sprecyzowane, licencję można wypowiedzieć na rok naprzód na koniec roku kalendarzowego. Należy też pamiętać, że licencja udzielona na czas oznaczony jest – po upływie 5 lat – uważana za udzieloną na czas nieoznaczony i również może zostać wypowiedziana (mimo że formalnie jest udzielona na czas oznaczony).

Przykład 1

Twórca udzielił licencji wyłącznej do reprodukcji swoich grafik w albumach wydawanych przez wydawnictwo „Z-ART” Sp. z o. o. Umowa licencyjna została zawarta w 2004 roku na czas oznaczony 15 lat, do 2019 roku. Umowa nie przewidywała trybu jej wypowiedzenia.

W 2012 roku twórca, zniechęcony nienajlepszą jakością współpracy ze strony wydawcy, znalazł innego wydawcę, gotowego do wykorzystania grafik objętych umową.

W takiej sytuacji twórca ma możliwość wypowiedzenia umowy (ponieważ od chwili udzielenia licencji minęło już ponad 5 lat), korzystając z terminu ustawowego. Umowa została wypowiedziana 22 października 2012 roku – a zatem wypowiedzenie wywoła skutek na dzień 31 grudnia 2013 roku (rok od chwili wypowiedzenia upłynie dnia 22 października 2013 roku, jednak wypowiedzenie skutkuje na koniec roku kalendarzowego).

8) Mimo że licencja z samej swojej istoty jest prawem o charakterze zobowiązaniowym, jeśli umowa licencyjna nie stanowi inaczej licencjobiorca posiada uprawnienie do dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych, w zakresie objętym umową licencyjną. Uprawnienie to jest szczególnie ważne w sytuacji, gdy licencjobiorca ponosi znaczące nakłady na rozpowszechnianie utworu do którego uzyskał licencję – w takiej sytuacji to właśnie licencjobiorcy może bardziej zależeć na dochodzeniu roszczeń z tytułu naruszenia praw autorskich, niż samemu twórcy.

Przykład 2

Sytuacja opisana w Przykładzie 1. Umowa między twórcą, a wydawnictwem „Z-ART” nie precyzowała kwestii dochodzenia roszczeń z tytułu naruszenia praw autorskich. W roku 2008 konkurent wydawcy, wydawnictwo „Nowoczesna Grafika” użyło w swojej publikacji grafik objętych licencją wyłączną udzieloną spółce „Z-ART”, oczywiście bez wiedzy i zgody zarówno twórcy, jak i licencjobiorcy.

W takiej sytuacji wydawnictwo „Z-ART” mogłoby bezpośrednio wystąpić z roszczeniami z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych przeciwko „Nowoczesnej Grafice”.

Przeniesienie autorskich praw majątkowych

Autorskie prawa majątkowe są zbywalne i mogą być przenoszone na osoby trzecie (podlegają także dziedziczeniu) – to jedna z podstawowych zasad polskiego prawa autorskiego.

„Przeniesienie praw autorskich” samo w sobie nie stanowi określonego typu umowy, a jedynie konstrukcje prawną, która może zostać wykorzystana w ramach rozmaitych typów umów, przy czym w praktyce przeniesienie praw autorskich łączy się najczęściej z dwoma typami umów:

1) umową sprzedaży – gdy przedmiotem transakcji są istniejące już utwory (np. umowa przewidująca odpłatne przeniesienie praw autorskich do stworzonego już programu komputerowego);

2) umową o dzieło – której przedmiotem jest stworzenie określonego utworu, a następnie przeniesienie stworzonego dzieła (samych praw autorskich lub praw autorskich wraz z egzemplarzami utworu) na zamawiającego. Typowym przykładem może być umowa, której przedmiotem jest wykonanie określonych zdjęć (produktu do katalogu, pracowników na stronę internetową zamawiającego), ich obróbka, a następnie przeniesienie praw autorskich do wykonanych zdjęć.

Przy czym ta pierwsza umowa zasadniczo dotyczy przypadków przenoszenia praw autorskich do utworów istniejących w chwili zawarcia umowy, a umowa o dzieło dotyczy utworów jeszcze nie istniejących, czyli tzw. utworów przyszłych.

Zasady przenoszenia autorskich praw majątkowych 

Niezależnie od tego, na jakiej konkretnie podstawie i w ramach jakiej umowy jest dokonywane, przenoszenie autorskich praw majątkowych podlega pewnym regułom o charakterze ogólnym.

1) Nabywca autorskich praw majątkowych może rozporządzać tymi prawami na rzecz osób trzecich, czy to przez dalsze przeniesienie praw autorskich, czy też przez udzielenie osobom trzecim licencji. Uprawnienie to może jednak zostać w umowie zmienione lub wyłączone – możliwe jest więc zawarcie umowy w takim kształcie, że nabywca nie będzie miał możliwości dalszego zbycia nabytych praw autorskich (art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Aby zbycie autorskich praw majątkowych było skuteczne, zbywca musi być podmiotem tych praw – a zatem twórcą, albo nabywcą autorskich praw majątkowych.

2) Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych (podobnie jak umowy licencyjne) obejmuje jedynie pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione (art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) – pola eksploatacji powinny zostać objęte formą pisemną.

3) Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych musi być zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

4) Klauzula przeniesienia autorskich praw majątkowych powinna być wyraźna – w razie wątpliwości w tym zakresie uważa się, że twórca udzielił jedynie licencji (art. 65 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Wyraźne zastrzeżenie przeniesienia autorskich praw majątkowych powinno być objęte formą pisemną.

5) Co do zasady za przeniesienie praw autorskich należne jest twórcy wynagrodzenie (odrębne za korzystanie z utworu na każdym polu eksploatacji) – chyba, że umowa stanowi inaczej (art. 43 i 45 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

6) Nawet bardzo szerokie (na licznych polach eksploatacji) przeniesienie autorskich praw majątkowych nie zrywa całkowicie więzi twórcy z utworem – przy twórcy pozostają autorskie prawa osobiste (art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) oraz prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego (art. 2 i 46 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

7) Umowa zobowiązująca do przeniesienia autorskich praw majątkowych – przenosi prawa autorskie na nabywcę z chwilą przyjęcia utworu, chyba że w umowie zastrzeżono inaczej (art. 64 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Umowa przenosząca prawa autorskie może także oczywiście zawierać rozmaite inne postanowienia i – w zależności od konkretnej sytuacji – zastosowanie przy jej realizacji mogą znaleźć przepisy innych ustaw niż ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych lub kodeks cywilny.

Post Navigation